1924 TEŞKİLAT-I ESASİYE KANUNU

1921 Anayasası döneminde Türkiye Büyük Millet Meclisinin amacını gerçekleştirinceye kadar sürekli toplantı halinde olması öngörülmüştür. Bu durum seçimlerin yenilenmesi konusunda tereddütlere sebep olmuştur. Daha sonra I. Meclis tarafından 1 Nisan 1923 tarihinde kabul edilen 369 numaralı Teşkilat-ı Esasiye Kanun unun Madde-i Müzeyyelesinin İlgasına ve Tecdid-i İntihabata Dair Heyeti-i Umumiye Kararı ile Anayasanın ek maddesi kaldırılmış ve seçimlerin yenilenmesi kararlaştırılmıştır.

Seçimlerden sonra yeni oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisinde, yeni rejimin kurulmasına yönelik olarak önce Hilafetin İlgasına ve Hanedanı Osmaninin Türkiye Cumhuriyeti Memaliki Haricine Çıkartılmasına Dair Kanun kabul edilmiştir. 29 Ekim 1923 tarihinde kabul edilen 364 sayılı Kanunla ise Anayasa değiştirilmiş ve devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğu ilan edilmiştir. II. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Devletin yeniden yapılandırılması ve ihtiyaçlara cevap verebilecek bir Anayasayı yapmak için de hazırlıklara girişmiştir. Kanuni Esasi Encümeni tarafından, daha önce verilmiş olan değişiklik teklifleri birleştirilerek bütün hükümleri kapsayacak yeni ve tam bir Kanun hazırlanması uygun görülmüştür. Encümen layihasında, dönemin Cumhuri Devletlerinin anayasalarından da istifade edildiği belirtilmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisindeki görüşmelerden sonra, 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu II. Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 20 Nisan 1924 tarihinde kabul edilmiştir. Tamamı 24 maddeden oluşan ve kısa bir metin olan 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunundaki eksiklikler, yeni kabul edilen bu Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile giderilmiştir. 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanununun kabulünde ilk kez üçte iki nitelikli çoğunluk ilkesi uygulanmış ve milletin tek temsilcisi olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi, yasama ve yürütme güçlerinin sahibi olarak kabul edilmiştir. Ancak, yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanı ve onun belirleyeceği Başbakanın başkanlığında ayrı bir organ tarafından kullanılabilmesi bakımından parlamenter sistem özelliği de göstermektedir. Devlet erkleri Anayasada ayrı ayrı düzenlenmiştir.

1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu yürürlükte kaldığı süre içerisinde 11 kez değişiklik görmüştür. İlk kez kabul edildiği 1924’ten 1945 yılına kadar 5 kez değişiklik yapılmıştır. 10 Ocak 1945 tarihinde kabul edilen 4695 sayılı Kanunla 1924 Anayasasının dili tamamen Türkçeleştirilmiş, Teşkilatı Esasiye Kanunu, Anayasa adını almıştır. Daha sonra ise 24 Aralık 1952 tarihinde kabul edilen 5997 sayılı Kanunla tekrar eski Teşkilatı Esasiye Kanunu 1945 yılındaki değişiklikten önceki haliyle ve tadilleriyle birlikte tekrar yürürlüğe konulmuş, ayrıca bu kanun yerine konulmuş olan 10 Ocak 1945 tarihli ve 4695 sayılı Anayasa yürürlükten kaldırılmıştır.

27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesi ile birlikte, siyasi faaliyetler yasaklanarak Meclis ve Hükümet fesholunmuştur. Daha sonra, bu ara rejim döneminde geçici bir anayasa düzeni oluşturmak amacıyla, 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı, 1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkında geçici kanun kabul edilmiş, Anayasanın yürürlükten kaldırılmayan hükümleriyle birlikte bu Kanun yürürlükte olmuştur.

İlk Metin 1. Değişiklik - 10.04.1928

1924 Anayasasında yapılan ilk değişiklik, 10 Nisan 1928 tarihli ve 1222 sayılı “Teşkilatı esasiye kanununun bazı maddelerini muaddil kanun” ile yapılmıştır. Kanun, 14-04/1928 tarihli ve 863 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun altı maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanunun metni, Kanunlar Dergisi 6. Cildinde 99. sayfasında yer almıştır.

2. Değişiklik - 10.12.1931

İkinci değişiklik, 10 Aralık 1931 tarihli ve 1893 sayılı “Teşkilatı esasiye kanununun 95 nci maddesinin tadili hakkında kanun” ile yapılmıştır. Kanun, 15/12/1931 tarihli ve 1976 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun iki maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanunun metni, Kanunlar Dergisi 11. Cildinde 7. Sayfasında yer almıştır.

3. Değişiklik - 05.12.1934

Üçüncü değişiklik, 5 Aralık 1934 tarihli ve 2599 sayılı “Teşkilatı esasiye Kanununun 10 uncu ve 11 nci maddelerinin değiştirilmesi hakkında kanun” ile yapılmıştır. Kanun, 11/12/1934 tarihli ve 2877 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, iki maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanunun metni, Kanunlar Dergisi 14. Cildinde 33. Sayfasında yer almıştır.

4. Değişiklik - 05.02.1937

Dördüncü değişiklik, 5 Şubat 1937 tarihli ve 3115 sayılı “Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı maddelerinin değiştirilmesine dair kanun” ile yapılmıştır. Kanun, 13/02/1937 tarihli ve 3533 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, dokuz maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanunun metni, Kanunlar Dergisi 17. Cildinde 184 ve 185. sayfalarında yer almıştır.

5. Değişiklik - 29.11.1937

Beşinci değişiklik, 29 Kasım 1937 tarihli ve 3272 sayılı “Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı maddelerinin değiştirilmesine dair kanun” ile yapılmıştır. Kanun, 1/12/1937 tarihli ve 3773 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, yedi maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanunun metni, Kanunlar Dergisinin 18. Cildinde 8. Sayfasında yer almıştır.

6. Değişiklik

Altıncı değişiklik, 10 Ocak 1945 tarihli ve 4695 sayılı “Anayasa” ile yapılmıştır. Bu değişiklik yeni bir Anayasa olarak kabul edilmekle birlikte, aslında 1924 Teşkilat-ı Esasiye Kanununun Türkçeleştirilmesi şeklinde yapılmıştır. Komisyon raporunda, Teşkilatı Esasiye Kanunundaki yabancı sözlerin Türkçe karşılıklarıyla değiştirilmesi, dil devrimimizin hukuk ve idare alanında da gerçekleşip kökleşmesine yardım edeceği düşüncesiyle hazırlandığı belirtilmiştir. Tasarıda eski Teşkilatı Esasiye Kanunu hükümlerinin esasında hiçbir değişiklik yapılmadığı ve manaya tamamen bağlı kalındığı ifadeleri de yer almıştır. Değişiklik, 15/1/1945 tarihli ve 5905 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu değişiklik, yüzbeş maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Değişiklik metni, Kanunlar Dergisinin 27. Cildinde 88-97. sayfalarında yer almıştır.

7. Değişiklik - 24.12.1952

Yedinci değişiklik, 24 Aralık 1952 tarihli ve 5997 sayılı “491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun tekrar meriyete konulması hakkında Kanun” ile yapılmıştır. Bu Kanun, 31/12/1952 tarihli ve 8297 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Mahiyeti itibariyle, daha önce Türkçeleştirilerek değiştirilen önceki Teşkilatı Esasiye Kanununun yeniden, eskiden yapılmış olan tadilleriyle birlikte tekrar yürürlüğe konulmasını öngörmüştür. Komisyon raporunda, dil işlerinin bir siyaset ve Devlet işi olmaktan çıkartılması ve salahiyetli ilim meclislerince serbest tetkik ve araştırmaların ışığı altında çalışılmasıyla mümkün olduğuna vurgu yapılmış ve Anayasa ve İçtüzük dilinin yaşıyan dile çevrilmesinin bir zaruret olarak duyulduğu belirtilmiştir. Kanun, iki maddeden ibarettir. Türkiye Büyük Millet Meclisinde görüşülmüştür. Kanun metni, Kanunlar Dergisinin 35. Cildinde 16. Sayfasında yer almıştır.

8. Değişiklik - 12.06.1960

Sekizinci değişiklik, 27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesinden sonra 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı “1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkında geçici kanun” ile yapılmıştır. Bu Kanun, 14/6/1960 tarihli ve 10525 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, yirmiyedi maddeden ibarettir. Milli Birlik Komitesi tarafından doğrudan görüşülmüştür. Kanun metni, Kanunlar Dergisinin 43. Cildinde 1-5. Sayfalarında yer almıştır.

9. Değişiklik - 12.08.1960

Dokuzuncu değişiklik, 12 Ağustos 1960 tarihli ve 55 sayılı “1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkındaki 1 sayılı geçici Kanunun bazı maddelerinde değişiklik yapılmasına dair Kanun” ile yapılmıştır. Bu Kanun, 16/8/1960 tarihli ve 10579 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, altı maddeden ibarettir. Milli Birlik Komitesi tarafından doğrudan görüşülmüştür. Kanun metni, Kanunlar Dergisinin 43. Cildinde 129. Sayfasında yer almıştır.

10. Değişiklik - 12.09.1960

Onuncu değişiklik, 12 Eylül 1960 tarihli ve 81 sayılı “1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkındaki 1 sayılı geçici Kanunun 6 ncı maddesinin 5 nci fıkrasında değişiklik yapılmasına dair Kanun” ile yapılmıştır. Bu Kanun, 12/09/1960 tarihli ve 81 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, üç maddeden ibarettir. Milli Birlik Komitesi tarafından doğrudan görüşülmüştür. Kanun metni, Kanunlar Dergisinin 43. Cildinde 203. Sayfasında yer almıştır.

11. Değişiklik - 13.12.1960

Onbirinci değişiklik, 13 Ekim 1960 tarihli ve 157 sayılı “1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilatı Esasiye Kanununun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkındaki 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı geçici Kanuna ek “Kurucu Meclis Teşkili” hakkındaki Kanun” ile yapılmıştır. Bu Kanun, 16/12/1960 tarihli ve 10682 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu Kanun, kırkdört maddeden ibarettir. Milli Birlik Komitesi tarafından doğrudan görüşülmüştür. Kanun metni, Kanunlar Dergisinin 43. Cildinde 356-364. Sayfalarında yer almıştır.



Türkiye Büyük Millet Meclisi Anayasa Portalı
© 2014 TBMM